درباره عنصری

ابوالقاسم حسن بن احمد عنصری بلخی شاعر پارسی‌گوی بلخ، مشهور به عنصری بلخی در سال ۳۵۰ هجری قمری زاده شد. امیر نصر برادر سلطان محمود غزنوی، وی را به غزنه فراخواند. سلطان محمود غزنوی به او توجه نشان داد و به او عنوان ملک‌الشعرایی داد. عنصری در سال ۴۳۱ هجری قمری درگذشت.

دولتشاه سمرقندی در تذکرهٔ خویش در باب عنصری چنین می‌نویسد:

«مناقب و بزرگواری او اظهر من الشمس است و سرآمد شعرای روزگار سلطان محمود بوده و او را ورای طورِ شاعری فضایل بسیار است. و بعضی او را حکیم نوشته‌اند. چنین گویند که در رکاب سلطان محمود همواره چهارصد شاعرِ متعین ملازم بودندی و پیشوا و مقدم طایفۀ شعرا استاد عنصری بود، و همگان بر شاگردی او مقرّ و معترف بودند و او را در مجلس سلطان منصب ندیمی با شاعری ضمّ بود و پیوسته مقامات و غزوات سلطان نظم کردی. او را قصیده‌ای است مطوّل قریب به یکصد و هشتاد بیت که مجموع غزوات و حروب و فتوح سلطان را در آن قصیده به نظم آورده. و در آخر سلطان محمود استاد عنصری را مثالِ ملک‌الشعرایی قلمرو خود ارزانی داشت و حکم فرمود در اطراف ممالک هر کجا شاعری و خوشگویی باشد سخن خود بر استاد عرضه دارد تا استاد غث و ثمین آن را منقح کرده، در حضرت اعلی به عرض رساند؛ و همه روز مجلس استاد عنصری، شعرا را مقصدی معیّن بود، و او را جاهی و مالی عظیم بدین جهت جمع شده، و فردوسی او را در نظم شاهنامه تحسین بلیغ می‌کند و آن حکایت به جایگاه خود خواهد آمد، و الله و اعلم.»

اشعار بازمانده از عنصری به حدود دو هزار بیت می‌رسد که به نقل از مجمع‌الفصحا اصل این دیوان سی‌هزار بیت بوده است و شامل قصیده، غزل، رباعی، قطعه، ترکیب‌بند، و مثنوی است. بیشتر قصیده‌های او در ستایش سلطان محمود غزنوی و مسعود غزنوی است. در قصیده‌ها و غزل‌های عنصری اصطلاحات حکمت و منطق نیز وجود دارد. قصیده‌های عنصری بی مقدمه است و بیشتر به وصف می‌پردازد. مهم‌ترین مثنوی‌های عنصری عبارتند از: وامق و عذرا، شادبهر و عین‌الحیات، و سرخ‌بت و خنگ‌بت.

آثار این شاعر بزرگ بر اساس کتاب دیوان عنصری بلخی به تصحیح و مقدمهٔ دکتر سید محمد دبیر سیاقی انتشارات کتابخانۀ سنائی و به همت آقای سیاوش جعفری در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

عنصری
قصاید
شمارهٔ ۱ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود شمارهٔ ۲ - در مدح امیر نصر بن سبکتگین شمارهٔ ۳ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین شمارهٔ ۴ - در مدح یمین الدوله محمود غزنوی شمارهٔ ۵ - در مدح سلطان مسعود غزنوی شمارهٔ ۶ شمارهٔ ۷ - در مدح ابوالمظفر نصر بن سبکتگین شمارهٔ ۸ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین گوید شمارهٔ ۹ - در مدح یمین الدوله محمود غزنوی شمارهٔ ۱۰ - در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۱۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوبد شمارهٔ ۱۲ - در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۱۳ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۱۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۱۵ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین شمارهٔ ۱۶ - نیز در مدح امیر نصر بن ناصر الدین شمارهٔ ۱۷ شمارهٔ ۱۸ - در مدح امیر نصر بن سبکتگین شمارهٔ ۱۹ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین شمارهٔ ۲۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۲۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوید شمارهٔ ۲۲ - ایضاً در مدح سلطان فرماید شمارهٔ ۲۳ - در مدح امیر ابو یعقوب یوسف بن سبکتکین شمارهٔ ۲۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۲۵ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۲۶ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۲۷ - ایضاً در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۲۸ - در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۲۹ - ایضاً در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۳۰ - در صفت عمارت و باغ خواجه ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی گوید شمارهٔ ۳۱ - در مدح امیر نصر بن ناصر الدین سبکتگین گوید شمارهٔ ۳۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۳۳ - در مدح خواجه ابوالحسن شمارهٔ ۳۴ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۳۵ - در صفت اسب و مدح سلطان غزنوی گوید شمارهٔ ۳۶ - در مدح ابوالمظفر نصر بن ناصرالدین شمارهٔ ۳۷ - در مدح سلطان مسعود غزنوی شمارهٔ ۳۸ - در مدح ابو جعفر محمد بن ابی الفضل شمارهٔ ۳۹ - در مدح محمد بن ابراهیم طائی شمارهٔ ۴۰ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتگین شمارهٔ ۴۱ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین شمارهٔ ۴۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۴۳ - قصیدهٔ ذیل متعلق به غضائری است که عنصری در قصیدهٔ خود که بدنبال خواهد آمد بانتقاد و خرده گیری از آن پرداخته است شمارهٔ ۴۴ - در مدح سلطان محمود و انتقاد از قصیدهٔ غضائری شمارهٔ ۴۵ - قصیدهٔ ثانی غضایری که در جواب عنصری گفته است شمارهٔ ۴۶ - در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۴۷ - در مدح یمین الدوله سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۴۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۴۹ شمارهٔ ۵۰ شمارهٔ ۵۱ شمارهٔ ۵۲ - در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۵۳ - در مدح سلطان محمود فرماید شمارهٔ ۵۴ - در صفت بهار و مدح سلطان محمود شمارهٔ ۵۵ - در مدح امیر ناصر بن ناصر الدین سبکتگین شمارهٔ ۵۶ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتگین شمارهٔ ۵۷ - در مدح امیر نصر بن ناصرالدین سبکتیگن شمارهٔ ۵۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۵۹ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۶۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۶۱ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۶۲ - در مدح سلطان محمود غزنوی گوید شمارهٔ ۶۳ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۶۴ - در مدح ابوالمظفر نصر بن ناصرالدین شمارهٔ ۶۵ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۶۶ - در مدح سلطان محمود شمارهٔ ۶۷ - در مدح خواجه ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی وزیر شمارهٔ ۶۸ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۶۹ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۷۰ - در مدح سلطان محمود غزنوی شمارهٔ ۷۱ شمارهٔ ۷۲ - ایضاً در مدح سلطان محمود
رباعیات قطعات و ابیات پراکندهٔ قصاید
شمارهٔ ۱ شمارهٔ ۲ شمارهٔ ۳ شمارهٔ ۴ شمارهٔ ۵ شمارهٔ ۶ شمارهٔ ۷ شمارهٔ ۸ شمارهٔ ۹ شمارهٔ ۱۰ شمارهٔ ۱۱ شمارهٔ ۱۲ شمارهٔ ۱۳ شمارهٔ ۱۴ شمارهٔ ۱۵ شمارهٔ ۱۶ شمارهٔ ۱۷ شمارهٔ ۱۸ شمارهٔ ۱۹ شمارهٔ ۲۰ شمارهٔ ۲۱ شمارهٔ ۲۲ شمارهٔ ۲۳ شمارهٔ ۲۴ شمارهٔ ۲۵ شمارهٔ ۲۶ شمارهٔ ۲۷ شمارهٔ ۲۸ شمارهٔ ۲۹ شمارهٔ ۳۰ شمارهٔ ۳۱ شمارهٔ ۳۲ شمارهٔ ۳۳ شمارهٔ ۳۴ شمارهٔ ۳۵ شمارهٔ ۳۶ شمارهٔ ۳۷ شمارهٔ ۳۸ شمارهٔ ۳۹ شمارهٔ ۴۰ شمارهٔ ۴۱ شمارهٔ ۴۲ شمارهٔ ۴۳ شمارهٔ ۴۴ شمارهٔ ۴۵ شمارهٔ ۴۶ شمارهٔ ۴۷ شمارهٔ ۴۸ شمارهٔ ۴۹ شمارهٔ ۵۰ شمارهٔ ۵۱ شمارهٔ ۵۲ شمارهٔ ۵۳ شمارهٔ ۵۴ شمارهٔ ۵۵ شمارهٔ ۵۶ شمارهٔ ۵۷ شمارهٔ ۵۸ شمارهٔ ۵۹ شمارهٔ ۶۰ شمارهٔ ۶۱ شمارهٔ ۶۲ شمارهٔ ۶۳ شمارهٔ ۶۴ شمارهٔ ۶۵ شمارهٔ ۶۶ شمارهٔ ۶۷ شمارهٔ ۶۸ شمارهٔ ۶۹ شمارهٔ ۷۰ شمارهٔ ۷۱ شمارهٔ ۷۲ شمارهٔ ۷۳ شمارهٔ ۷۴ شمارهٔ ۷۵ شمارهٔ ۷۶ شمارهٔ ۷۷ شمارهٔ ۷۸ شمارهٔ ۷۹ شمارهٔ ۸۰ شمارهٔ ۸۱ شمارهٔ ۸۲ شمارهٔ ۸۳ شمارهٔ ۸۴ شمارهٔ ۸۵ شمارهٔ ۸۶ شمارهٔ ۸۷ شمارهٔ ۸۸ شمارهٔ ۸۹ شمارهٔ ۹۰ شمارهٔ ۹۱ شمارهٔ ۹۲ شمارهٔ ۹۳ شمارهٔ ۹۴ شمارهٔ ۹۵ شمارهٔ ۹۶ شمارهٔ ۹۷ شمارهٔ ۹۸ شمارهٔ ۹۹ شمارهٔ ۱۰۰ شمارهٔ ۱۰۱ شمارهٔ ۱۰۲ شمارهٔ ۱۰۳ شمارهٔ ۱۰۴ شمارهٔ ۱۰۵ شمارهٔ ۱۰۶ شمارهٔ ۱۰۷ شمارهٔ ۱۰۸ شمارهٔ ۱۰۹ شمارهٔ ۱۱۰ شمارهٔ ۱۱۱ شمارهٔ ۱۱۲ شمارهٔ ۱۱۳ شمارهٔ ۱۱۴ شمارهٔ ۱۱۵ شمارهٔ ۱۱۶ شمارهٔ ۱۱۷ شمارهٔ ۱۱۸ شمارهٔ ۱۱۹ شمارهٔ ۱۲۰ شمارهٔ ۱۲۱ شمارهٔ ۱۲۲ شمارهٔ ۱۲۳ شمارهٔ ۱۲۴ شمارهٔ ۱۲۵ شمارهٔ ۱۲۶ شمارهٔ ۱۲۷ شمارهٔ ۱۲۸ شمارهٔ ۱۲۹ شمارهٔ ۱۳۰ شمارهٔ ۱۳۱ شمارهٔ ۱۳۲ شمارهٔ ۱۳۳ شمارهٔ ۱۳۴ شمارهٔ ۱۳۵ شمارهٔ ۱۳۶ شمارهٔ ۱۳۷ شمارهٔ ۱۳۸ شمارهٔ ۱۳۹ شمارهٔ ۱۴۰ شمارهٔ ۱۴۱ شمارهٔ ۱۴۲ شمارهٔ ۱۴۳ شمارهٔ ۱۴۴ شمارهٔ ۱۴۵ شمارهٔ ۱۴۶ شمارهٔ ۱۴۷ شمارهٔ ۱۴۸
ابیات پراکندهٔ مثنویها
بحر متقارب
شمارهٔ ۱ شمارهٔ ۲ شمارهٔ ۳ شمارهٔ ۴ شمارهٔ ۵ شمارهٔ ۶ شمارهٔ ۷ شمارهٔ ۸ شمارهٔ ۹ شمارهٔ ۱۰ شمارهٔ ۱۱ شمارهٔ ۱۲ شمارهٔ ۱۳ شمارهٔ ۱۴ شمارهٔ ۱۵ شمارهٔ ۱۶ شمارهٔ ۱۷ شمارهٔ ۱۸ شمارهٔ ۱۹ شمارهٔ ۲۰ شمارهٔ ۲۱ شمارهٔ ۲۲ شمارهٔ ۲۳ شمارهٔ ۲۴ شمارهٔ ۲۵ شمارهٔ ۲۶ شمارهٔ ۲۷ شمارهٔ ۲۸ شمارهٔ ۲۹ شمارهٔ ۳۰ شمارهٔ ۳۱ شمارهٔ ۳۲ شمارهٔ ۳۳ شمارهٔ ۳۴ شمارهٔ ۳۵ شمارهٔ ۳۶ شمارهٔ ۳۷ شمارهٔ ۳۸ شمارهٔ ۳۹ شمارهٔ ۴۰ شمارهٔ ۴۱ شمارهٔ ۴۲ شمارهٔ ۴۳ شمارهٔ ۴۴ شمارهٔ ۴۵ شمارهٔ ۴۶ شمارهٔ ۴۷ شمارهٔ ۴۸ شمارهٔ ۴۹ شمارهٔ ۵۰ شمارهٔ ۵۱ شمارهٔ ۵۲ شمارهٔ ۵۳ شمارهٔ ۵۴ شمارهٔ ۵۵ شمارهٔ ۵۶ شمارهٔ ۵۷ شمارهٔ ۵۸ شمارهٔ ۵۹ شمارهٔ ۶۰ شمارهٔ ۶۱ شمارهٔ ۶۲ شمارهٔ ۶۳ شمارهٔ ۶۴ شمارهٔ ۶۵ شمارهٔ ۶۶ شمارهٔ ۶۷ شمارهٔ ۶۸ شمارهٔ ۶۹ شمارهٔ ۷۰ شمارهٔ ۷۱ شمارهٔ ۷۲ شمارهٔ ۷۳ شمارهٔ ۷۴ شمارهٔ ۷۵ شمارهٔ ۷۶ شمارهٔ ۷۷ شمارهٔ ۷۸ شمارهٔ ۷۹ شمارهٔ ۸۰ شمارهٔ ۸۱ شمارهٔ ۸۲ شمارهٔ ۸۳ شمارهٔ ۸۴ شمارهٔ ۸۵ شمارهٔ ۸۶ شمارهٔ ۸۷ شمارهٔ ۸۸ شمارهٔ ۸۹ شمارهٔ ۹۰ شمارهٔ ۹۱ شمارهٔ ۹۲ شمارهٔ ۹۳ شمارهٔ ۹۴ شمارهٔ ۹۵
بحر خفیف بحر رمل
اشعار منسوب